Maar over stortyelling gesproken... 

“Anekdotes tonen vaak iemands eigenaardigheid”

Hoe verdrietig de dood ook is, een uitvaart is vaak een bron van bijzondere, persoonlijke verhalen. Susanne Duijvestein kan het weten. Zij verruilde een half jaar geleden haar succesvolle carrière bij een bank voor de ondernemende baan als uitvaartbegeleider.

Welke verhalen hoort zij tijdens haar werk? En hoe helpen ze ons om afscheid te nemen?

Fotografie © Elisabeth Lanz

We willen elkaar eigenlijk ontmoeten op begraafplaats Vredenhof in Amsterdam. Om in thema te blijven. Maar de onophoudende miezer jaagt ons naar een knus café aan de rand van het Rembrandtpark. Als we het dan toch over de dood gaan hebben, dan wel op een warme, droge plek.

Heb je iets met de dood?
Ja, als tiener was ik er al door gefascineerd. Misschien heb ik wel meer dan gemiddeld jonge vrienden om mij heen verloren, met heftige, grote uitvaarten. Dat greep me aan. Maar ik voelde ook hoeveel liefde er was tussen familie en vrienden. En hoe iedereen samenwerkt om het afscheid vorm te geven. 

En toen dacht je: ik word uitvaartbegeleider?
Na 11 jaar in een corporate omgeving wilde ik andere kwaliteiten ontplooien. En dit vak boeit me op heel veel niveaus. Ik vind het heel dankbaar en betekenisvol om families te helpen bij het vormgeven van een afscheid ‘in de geest van’ de overledene. Helemaal als ik zie hoe het er meestal aan toe gaat. Er zijn weinig uitvaarten die me inspireren. 

“Rouw, dood en afscheid zijn misschien geen inspirerende onderwerpen. Maar mensen wel”

Hoe komt dat?
Meestal zijn de begeleiders heel keurig en de programma’s gestandaardiseerd: dit is ons draaiboek, dit zijn onze kisten, onze auto’s, onze leveranciers. Ik begin liever met luisteren: vertel eens over je vader, je moeder, je broer. De mens als vertrekpunt. Want rouw, dood en afscheid zijn misschien geen inspirerende onderwerpen. Maar mensen wel. En een afscheid vormgeven zoals iemand was kan heel inspirerend zijn. Net als een bruiloft. Met specifiek eten, muziek, of een plek die belangrijk was voor de overledene. Dat échte persoonlijke kom ik nog heel weinig tegen in deze branche.

Het is eigenlijk best een rare business. Maar ik ben altijd erg geboeid door verandering en transities. Ik vind het heel interessant om nu in een branche te stappen die een beetje aan het piepen en kraken is. 

Een soort van pionieren in de uitvaartbusiness?
De strateeg in mij denkt wel na over iets disruptiefs. Maar de impact die ik maak is natuurlijk vooral op kleine schaal, binnen een familie. Dat zij denken: ja, dit was zoals hij of zij was. Dat is het grootste compliment dat ik na een uitvaart kan krijgen. En dat is waar ik het voor doe. 

Wat voor verhalen kom je tegen op een uitvaart?
Tijdens de dienst zijn er natuurlijk vaak toespraken. Meestal van directe nabestaanden, familie en vrienden. Een veelgebruikte vorm is een biografie van iemands leven: ‘Zo was je jeugd, toen werkte je daar, toen werd je verliefd, toen gebeurde er dat’. Iedereen die naar een uitvaart komt heeft een andere relatie met de overledene: een kind, een collega, een buurman. Soms zijn er mensen puur om de nabestaanden te steunen. Zo’n biografie kan misschien soms wat saai zijn, maar het zorgt er wel voor dat mensen een goed beeld krijgen van hoe iemand was. 

“Anekdotes zijn eigenlijk het allermooiste”

Wat wordt er nog meer verteld?
Wat ik vaak heel mooi vind, en wat mensen meestal ontroert, is als er een anekdote wordt verteld. Die zijn eigenlijk het allermooiste. Want in een anekdote komt vaak iemands eigenzinnigheid naar voren. Waardoor je beleeft hoe iemand was. Meestal is het ook echt om te lachen. Maar een verhaal goed vertellen is niet voor iedereen weggelegd. Zelf ben ik er ook superslecht in, ik kan niet eens een mop vertellen. En soms vinden mensen het eng. Maar ik hoop altijd dat ze het toch doen, ook al staan ze daar alleen te janken. Iets hardop uitspreken is heel belangrijk. En niemand in de zaal zal kritisch zijn, er is alleen maar liefde.

Wat is het mooiste verhaal wat je ooit hebt gehoord tijdens een uitvaart?
Toen de vader van een vriend van mij overleed, ging zijn beste maat speechen. Een mooi klein verhaal over een mannenavontuur. Hij vertelde hoe de vader hem had opgezocht in het ziekenhuis. Beiden waren ernstig ziek, maar de maat leek er op dat moment erger aan toe. De vader overtuigde zijn maat om toch even de afdeling te ontsnappen. Want hij had zichzelf een Audi A6 met V8-motor cadeau gedaan, en die moest hij gewoon even laten zien. En laten horen. Dus hup in de rolstoel, naar de parkeergarage. Daar stonden ze, twee oude vrienden die als jongentjes gingen luisteren naar het brullende monster, versterkt door de echoënde garagemuren. Een verbeeldende anekdote die zoveel zei over vriendschap en over zo’n heimelijk jongensachtig genoegen. Ontroerend vond ik het. 

Helpen die verhalen bij het afscheid?
Ik denk dat het vooral gaat om herinneren. En om gezamenlijk een beeld vormen van iemand. Volgens mij is dat wat een uitvaart voornamelijk doet. En dat kan met een biografie. Maar juist ook door te vertellen over kleine, typische details van iemand.

Hoe bedoel je?
Gevleugelde uitspraken zijn vaak stof voor een speech. Of iemands onhebbelijkheden, eigenaardigheden, onmogelijk gedrag. Laatst vertelde een zoon op zijn vaders uitvaart bijvoorbeeld hoe die voor het slapen al kon snurken terwijl hij nog in gesprek was. Zo’n klein portret doet iedereen even grinniken over hoe iemand was, als mens. 

“We vinden het belangrijk om ons ego uit te drukken, in kleding, in muziek. En in ons nalatenschap” 

‘Afscheid nemen zoals je was’, waarom is dat zo belangrijk? 
Nog maar kort geleden hadden we vooral kerkelijke uitvaarten, waarbij de gemeenschap afscheid nam van een lid. Daar was helemaal niets persoonlijks aan. Dezelfde liederen, dezelfde teksten. Maar we zijn als maatschappij veranderd. We hebben nu een individualistische cultuur waarbij het veel meer gaat over het ‘ik’, het ‘ego’. Dat klinkt negatief en narcistisch, maar het heeft ook gewoon met expressie te maken. We vinden het belangrijk om ons ego uit te drukken, in kleding, in muziek. En in ons nalatenschap. In die zin is een uitvaart ook een boodschap die je wil achterlaten. Of die jouw nabestaanden met zich meedragen. 

Maken we het onszelf niet heel moeilijk door onze eigen begrafenis zo persoonlijk en belangrijk te maken? 
Hoe mooi en persoonlijk je het ook maakt: rouwen, dood en afscheid nemen is gewoon lelijk. Daarom is het misschien ook wel juist functioneel dat crematoria over het algemeen plekken zijn waar - ja - niemand dood gevonden wil worden. Maar wat ik vaak probeer mee te geven is dat het ook anders kan. Een andere locatie, ander eten, andere muziek.

Om het minder lelijk te maken?
De pijn is net zo pijnlijk, het verdriet blijft even groot. Dat kun je niet veranderen met mooie plekken of lekker hapjes. Maar het draagt wel bij aan de herinnering die je van iemand hebt. Vijf jaar geleden overleed de vriend van een goede vriendin van mij. Zijn afscheid was onder andere bij Roest in Amsterdam Oost. Dat het een toffe locatie was, verzachtte de pijn op dat moment niet. Maar mijn herinnering aan zijn afscheid is vooral dat die plek zo goed paste bij de persoon, en zijn leven. De herinnering klopt dus beter. 

Ik denk dat we tijdens een uitvaart vooral een eerbetoon willen geven aan iemand. Daarom zijn die persoonlijke speeches, liedjes, plekken en eten zo belangrijk. In plaats van Ave Maria in een kerk. Hoewel dat natuurlijk ook heel mooi kan zijn. Als dat is wat klopt, wat bij je past.

Krijg je veel persoonlijke verhalen te horen van nabestaanden?
Ik ontmoet de familie meestal thuis. De overledene moet dan vaak verzorgd en aangekleed worden, en soms willen mensen daarbij helpen. Dat is vaak het moment dat ze iets gaan vertellen, uit zichzelf. ‘Ja dit is mama’s lievelingsjurk, want...’. Vaak vertellen mensen ook hoe het de afgelopen uren is gegaan. Of hoe iemand is overleden, of ze erbij waren of niet. En opmerkingen als ‘ja dat is typisch pa’.

Ben je soms bang dat je iets verkeerds zegt? 
Soms wel. Maar hoe krampachtiger ik doe, hoe groter de kans dat ik iets fouts zeg. Dus ik zie het maar als één grote ontspanningsoefening haha. Maar ik vraag me soms wel af of ik dingen niet te lomp breng. Want ja, vroeg of laat moet de kist uitgekozen worden. Dat kan best een confronterend moment zijn. Dus dan moet ik dat wel op de juiste manier brengen.

Het is sowieso belangrijk om zelfvertrouwen te hebben. Ik probeer altijd bij mezelf te blijven, rust uit te stralen. Ik vergelijk mijn werk soms met een kraamhulp. Je bent tijdens een heel intiem moment een week als vreemde bij iemand thuis. Dan is het belangrijk om een prettige energie te hebben. Ik ben geen therapeut, kan de pijn niet verzachten of iemand terugbrengen uit de dood. Maar ik kan mensen wel steunen door ervoor te zorgen dat ze afscheid kunnen nemen van iemand zoals hij of zij was.

Dan hoort Susanne opeens welk nummer er draait: Smells Like Teen Spirit van Nirvana, gezongen door Tori Amos.

Nou, dat is grappig! Dit is een nummer dat ik op mijn eigen uitvaart wil laten horen. Hoe bizar. Het is een live opname en die hoor je eigenlijk bijna nooit. Alleen bij mij thuis...

 

Tori Amos zingt live Smells Like Teen Spirit (1992)

 

Heb je je eigen uitvaart al helemaal uitgedacht?
Nee, gek he? Met vrienden heb ik het wel over hoe zij hun afscheid voor zich zien. Ik vind het leuk om mensen aan het denken te zetten. Maar zelf weet ik het niet. Juist omdat ik nu zie wat er allemaal mogelijk is. 

Wat is het verhaal over jezelf wat je zou willen nalaten?
Oh, dat vind ik dus een beetje narcistisch...

Dat hoort nou eenmaal bij deze tijd toch?
Nou ik hou niet van speeches. Op onze bruiloft hebben we speeches zelfs verboden. Maar ik zou het wel mooi vinden als mensen uit verschillende levensfasen iets vertellen over mij. Juist ook een ex ofzo, over waarom het niet is gelukt haha. Mensen die me hebben gevormd, en kunnen vertellen over mijn onhebbelijkheden en hoe onmogelijk ik soms was. Maar tegelijk denk ik: moet er überhaupt wel gesproken worden. Moeten we niet gewoon stil zijn en muziek luisteren. Ik weet het dus eigenlijk gewoon nog niet.

 

Meer weten over hoe Susannes werk als begrafenisondernemer? Kijk hier

Hoe de mens zich machtig fantaseerde

“Verhalen laten mij ontsnappen aan de werkelijkheid”