Maar over stortyelling gesproken... 

“Verhalen laten mij ontsnappen aan de werkelijkheid”

Waar veel mensen geschiedenis maar saai vinden, kon Astrid Sy er als kind al geen genoeg van krijgen. Ze las alleen historische boeken en wanneer ze met haar barbies speelde, moest alles zich in het verleden afspelen. 

Inmiddels werkt de historica al een aantal jaar voor Yad Vashem, het Holocaustmuseum in Israël. En onlangs heeft ze De Brieven van Mia geschreven, een kinderboek over een bijzondere vriendschap tussen een Joodse oude man en een Syrisch meisje. 

 
 © Lisa Zilver

© Lisa Zilver

 

Met een stralende glimlach komt Astrid aanlopen bij haar eigen huis. “Sorry dat ik te laat ben, ik moet het nog een beetje leren plannen allemaal”, zegt ze terwijl ze even naar de slapende baby op haar buik kijkt. Ondanks de haast oogt ze rustig, relaxed. En als baby Pelle even later op bed ligt, begint ze met dezelfde grote glimlach te vertellen. Over haar liefde voor het verleden, de betekenis van sprookjes en haar jeugdheldin Pippi Langkous. 

Je studeerde Middeleeuwse geschiedenis, vertel?
Ik had zoiets van: die recente geschiedenis kent iedereen wel. Juist de oude, dat is nog onbekend. Ik weet nog dat mijn docent tijdens het allereerste college zei: “Vergeet alles wat je weet over ridders en jonkvrouwen. Iedereen mistte tanden, het stonk verschrikkelijk, en op je dertigste ging je dood.” Haha. Het is een heel fascinerende periode. En veel van wie we nu zijn hebben we te danken aan de Middeleeuwen, denk aan ons politieke stelsel, onze universiteiten, het bankensysteem. 

“Door de verhalen van vroeger te lezen en te begrijpen, leren we waarom we zijn wie we zijn.”

Waarom is het zo belangrijk om onze geschiedenis goed te kennen
Geschiedenis staat voor mij gelijk aan verhalen. Dat is ook het bijzondere: je neemt eigenlijk een kijkje in het leven van mensen vroeger. Zó interessant.

En door die verhalen te lezen en te begrijpen, leren we waarom we zijn wie we zijn. Het vertelt iets over nu, en over onze toekomst. 

De geschiedenis geeft ons les?
Ja, dat klinkt misschien een beetje suf. Maar ik denk het wel. Ik ben nu voor een ander project bezig met research over sprookjes. En wij mensen vertellen elkaar natuurlijk al heel lang verhalen. Om elkaar informatie door te geven en te overleven. Hoe je vuur maakt bijvoorbeeld, dat is ook een verhaal. 

Die verhalen zijn wat ons onderscheid van andere dieren. En verhalen over het verleden leren ons heel veel over menselijk patronen. Over hoe we handelen in bepaalde situaties. En hoe we nare dingen kunnen voorkomen.

Wat zouden we nu bijvoorbeeld moeten leren?
Voor mijn werk bij Yad Vashem doe ik archiefonderzoek naar filmmateriaal over alles wat met de Holocaust te maken heeft. Ik heb in vijf jaar zoveel verhalen ontdekt van families die zijn omgekomen. En dan denk ik weleens: het is zó verschrikkelijk wat er met mensen is gebeurd. En dat weet niemand.

Maar als er iets is wat mensen wél weten, zijn het wel de verschrikkingen van de Tweede wereldoorlog toch?
Mensen kennen de beroemde verhalen, Anne Frank. Maar ze weten niets af van het oude vrouwtje hier om de hoek, en wat zij heeft meegemaakt.

 

Trailer van documentaire Project Ongehoord.

 

De vergeten persoonlijke verhalen?
Precies. Ik kom er zoveel tegen. En op een gegeven moment dacht ik: hier moet ik iets mee doen. Dus heb ik een documentaire gemaakt (Project Ongehoord) om jongeren op vmbo-scholen aan te sporen op onderzoek te gaan naar wat er nou is gebeurd. De Tweede Wereldoorlog is een interessante gebeurtenis op zichzelf, maar ook vanwege de universele thema’s die eraan ten grondslag liggen: discriminatie, stereotypering, medemenselijkheid, propaganda; allemaal onderwerpen die nog steeds relevant zijn. 

Maar als geschiedenis vooral bestaat uit persoonlijke verhalen, is het dan nog wel waar of objectief? 
Nou ‘waar’ en ‘objectief’ vind ik twee verschillende dingen. Objectief kijken naar de geschiedenis is misschien onmogelijk. Maar je kunt wel altijd reconstrueren wat er echt is gebeurd. Naar mijn mening ligt daar alleen soms teveel focus op, ook in onderwijs. Kinderen leren vooral feiten en jaartallen, Maar als je zegt dat er 6 miljoen Joden zijn vermoord snapt niemand dat echt. Het is te abstract. Met persoonlijke verhalen maak je zoiets tastbaarder. 

Zoals je doet met De Brieven van Mia?
Precies. Ik heb heel lang trainingen gegeven bij de Anne Frank Stichting, om jongeren te leren over de oorlog en het belang van mensenrechten. Die educatieve kant vind ik heel belangrijk, maar ik heb ook een rijke fantasie. Dus toen uitgeverij ROSE Stories vroeg of ik niet iets kon schrijven over een maatschappelijk thema, dacht ik gelijk: dat kan ik wel!

Wist je meteen waar het over moest gaan?
Ik heb een keer een aantal gevluchte Syrische jongeren een rondleiding gegeven door het Anne Frank Huis. Ik merkte dat zij parallellen trokken tussen het verhaal van Anne en hun eigen leven. Het opgesloten zitten, niet naar buiten kunnen, je familie kwijtraken, vervolgd worden, vluchten.

Zelf zie ik die parallellen ook, tussen de vlucht van de Joden tijdens de opkomst van Hitler, en de vluchtelingencrisis nu. Met het boek wilde ik kijken of je de vergelijking kunt trekken, zonder beide situaties echt gelijk te maken aan elkaar. Want dat zou ik nooit doen. De Holocaust is een op zichzelf staande verschrikkelijke gebeurtenis. Maar het leek me interessant om te onderzoeken of de onderliggende emoties elkaar raken. Om zo jongeren van nu te laten zien hoe verschrikkelijk het is om te vluchten.

Mensen op een andere manier naar de actualiteit laten kijken.
En naar de geschiedenis! 

“Ik ben iemand die soms heel erg onder een steen zit.”

Van welk verhaal heb jij zelf eigenlijk veel geleerd?
Oeiii, wat een goeie vraag! Heel veel verhalen hebben me natuurlijk gevormd. Maar toch vooral ook de boeken van Astrid Lindgren (Pippi Langkous, Ronja de Roversdochter). En Disneyfilms.

Wat heb je daaruit meegenomen?
Dat het ok is om af en toe in een andere wereld te stappen, weg van de realiteit. En dat je je eigen wereld kunt scheppen. Ik ben iemand die soms heel erg onder een steen zit. 

Oja?
Ik vind het heerlijk om helemaal in mijn eigen verbeelding op te gaan. Dat is denk ik ook waarom ik geschiedenis zo leuk vind. Het is al gebeurd en daarom kun je er rustig naar kijken, erin duiken. Er helemaal in verdwijnen. 

We horen Pelle huilen in de andere kamer. Als hij eenmaal rustig in Astrids wiegende armen ligt, gaat ze rustig verder:

Ronja de Roversdochter en Pippi Langkous zijn zúlke krachtige personages. Daar trok ik me als kind aan op. Ik dacht: zo wil ik ook zijn. 

Wat hadden zij dat jij ook wilde?
Ik denk dat het te maken heeft met het idee van de eeuwige jeugd. Net als Peter Pan wilde Pippi ook gewoon voor altijd kind zijn. Zo wenste ik ook in het leven staan, die zorgeloosheid, dat avontuur. En gewoon heel krachtig zijn. Als meisje had je vroeger niet veel sterke vrouwelijke rolmodellen in verhalen, maar Pippi Langkous was dat wel echt voor mij.

Disneyfilms kan ik trouwens nog steeds kijken. En elke keer huil ik weer. 

Zeggen sprookjes ook iets over onze geschiedenis?
Sprookjes geven perfect weer hoe mensen in bepaalde periodes dachten. Wat hun levensbeeld was. Veel sprookjes zijn door de jaren heen meerdere keren aangepast, wat natuurlijk ook veel zegt over die tijd. 

“Sprookjes geven perfect weer hoe mensen in bepaalde periodes dachten.”

Zoals?
Doornroosje bijvoorbeeld, dat was een verschrikkelijk verhaal over een prinses die zich prikt, in slaap valt en dan 100 jaar later eigenlijk gewoon wordt verkracht door een prins. Ze wordt zwanger van een tweeling, waardoor de vrouw van de prins zo boos is dat ze Doornroosje wil laten vermoorden. Daarop besluit de prins om zijn eerste vrouw te laten vermoorden. En zo leefden de prins en Doornroosje nog lang en gelukkig. 

Wow, zo ken ik het verhaal niet!
Disney heeft het natuurlijk helemaal aangepast. Het grappige is dat Doornroosje in die film eigenlijk geen hoofdpersoon meer is. Dat zijn de drie feeën. Zij begeleiden de prins naar waar hij moet zijn. Er valt van alles aan te merken op een film waarin een 16-jarig prinsesje ligt te slapen totdat ze eindelijk wakker wordt gekust door een prins. Maar je kunt het ook zien als een verhaal over drie krachtige, slimme vrouwen die de leiding nemen.

Hetzelfde geldt trouwens voor de Disneyfilm van De Kleine Zeemeermin. Dit lijkt een verhaal over de liefde tussen man en vrouw, maar het draait natuurlijk om de relatie tussen Ariel en haar vader. En hoe hij haar moet leren loslaten zodat Ariel haar eigen keuzes kan maken. Een soort coming-of-age.

“Mensen blijven mensen. Met dezelfde gedragspatronen, angsten en emoties.”

Zijn het dus steeds dezelfde thema’s die terugkomen in verhalen?
Zeker. Dat is ook het leuke aan geschiedenis: het wordt gemaakt door mensen. En mensen blijven altijd mensen. Met dezelfde gedragspatronen, angsten en emoties. Dat verandert nooit. 

Maar leren we dan wel van het verleden?
Dat vraag ik me soms ook af. We zullen altijd bang zijn voor het onbekende. De neiging hebben om voor onszelf te kiezen, om meer macht naar ons toe te trekken. Maar ik denk wel dat het helpt om mensen bewust te maken van die patronen. Door te vertellen hoe we daar eerder mee zijn omgegaan als mens, als samenleving.

Maar ja, ik weet het niet. Misschien is het ook niet erg als we er niets van leren. Het is ook wel mooi dat we niet echt veranderen.

Hoe bedoel je?
Het heeft iets geruststellends. Als historicus denk je niet in termen van een aantal jaren, maar in honderden of duizenden jaren. Migratieproblemen? Vluchtelingen? Die waren er altijd al. Net als de angst daarvoor. En als ik dan lees dat mensen in het jaar 1.000 allemaal dachten dat de wereld verging, dan denk ik: oja, dat voelen we nu ook een beetje. Terwijl, het is nog nooit zo veilig geweest als nu. Alles verandert, maar er komt altijd weer iets anders voor in de plaats. Dat weten werkt relativerend denk ik. 

Op welk verhaal dat je hebt verteld, ben je het meest trots?
Toch wel op De Brieven van Mia. Het schrijven ging ook heel vloeiend. En alles klopt gewoon: de relatie tussen het Syrische meisje en de oude Joodse man. De thematiek, de problemen waarvoor ze staan, de verbintenis die ze krijgen. Dat heb ik niet allemaal van tevoren verzonnen, dat kwam eruit tijdens het schrijven. 

Blijkbaar is het zo dat als je een vet verhaal bedenkt, de rest gewoon vanzelf volgt. Gevoelens, emoties, symboliek. Omdat je mensen creëert, en mensen hebben nou eenmaal dat soort eigenschappen. 

Voelt het als jouw missie om geschiedenisverhalen te vertellen?
Ik zag laatst een aflevering van Kijken in de Ziel: Schrijvers. Toen kwam ik erachter dat veel Nederlandse auteurs schrijven vanuit eigen ervaring. Hun eigen leven. Ik doe dat dus helemaal niet. Tuurlijk, ik let ook altijd goed op wat er in mijn omgeving wordt besproken. Als iemand iets grappigs zegt, schrijf ik dat op. Maar ik vind het vooral leuk om in andere verhalen te duiken. In de levens van andere mensen, en dan te bedenken hoe het voor hen moet zijn. 

Moet je empathisch zijn om goed te schrijven?
Je moet wel een sterk gevoel hebben voor menselijk gedrag ja. Je in hoge mate kunnen inleven in anderen. Willen weten wat mensen drijft, nieuwsgierig zijn.

Zelf wil ik lezers ook graag iets meegeven, iets leren. Over geschiedenis, over henzelf. Maar ondertussen vind ik het ook gewoon heerlijk om te schrijven. Ergens in te duiken en me onder te dompelen in een andere wereld. 

Wat is je droom, nog een kinderboek?
Misschien wel! Verhalen zijn voor mij een manier om te ontsnappen aan de werkelijkheid. Dat had ik als kind al. En nu heb ik ontdekt dat je daar je werk van kunt maken. Dat combineren met goed zijn voor de wereld, en opkomen voor anderen. Dat lijkt me helemaal top!

 

'De Brieven van Mia' is geschikt voor kinderen vanaf 9 jaar. Maar ook leuk voor volwassenen. Lezen? Je bestelt 'm hier.

“Anekdotes tonen vaak iemands eigenaardigheid”

“Veel verhalenvertellers nemen zichzelf te serieus”