Maar over stortyelling gesproken... 

Hoe de mens zich machtig fantaseerde

Waren wij mensen duizenden jaren geleden nog een onbelangrijke diersoort, tegenwoordig domineren we de aarde, op alle vlakken. Daar kun je natuurlijk van alles van vinden. Maar bijzonder is het wel. Want hoe zijn we zo ver gekomen? Het antwoord van de Israëlische Yuval Noah Harari: onze verbeeldingskracht.

In zijn nieuwste boek Homo Deus onderzoekt Harari de invloed van technologische vooruitgang op de mensheid. Daarbij kijkt hij onder andere naar de verschillen tussen Homo Sapiens en andere diersoorten. De algemene tendens is om de mens simpelweg boven alle andere dieren te plaatsen. Geheel passend bij de grootste religie van nu: het humanisme. Maar op individueel niveau zijn we helemaal niet per se veel beter dan andere dieren. Sterker: tegenover een chimpansee zullen we het in veel gevallen juist afleggen.

'Onze' kracht zit hem in het collectieve: de mens is het enige zoogdier ter wereld dat grote groepen weet te organiseren rondom eenzelfde doel. Hoe? Met fictieve verhalen.

Zo'n 70.000 jaar geleden begonnen Sapiens met praten. Daardoor konden we het hebben over wat we die dag hadden gezien ("En toen sprong er plotseling een supergrote beer uit de struiken...Hoe was jouw dag?"). Maar ook over dingen die alleen in onze fantasie bestonden. Hierdoor ontwikkelden wij een extra, fictieve realiteitslaag die andere diersoorten niet kennen:

"Animals live in a dual reality*. On the one hand, they are familiar with objective entities outside them, such as trees, rocks and rivers. On the other hand, they are aware of subjective experiences within them, such as fear, joy and desire. Sapiens, in contrast, live in triple-layered reality. In addition to trees, rivers, fears and desires, the Sapiens world also contains stories about money, gods, nations and corporations. As history unfolded, the impact of gods, nations and corporations grew at the expense of rivers, fears and desires."

*in onderstaande TED Talk uit 2015 zag Harari dat nog iets anders.

Andere dieren communiceren wel, maar alleen om hun objectieve realiteit te beschrijven. Wij communiceren om de objectieve realiteit te beschrijven én een nieuwe realiteit te creëren.

Die ficties zorgen ervoor dat we beter samen kunnen werken. Verhalen hebben een sterk organiserend vermogen: ze geven structuur en houvast, zodat de mens vooruit kon komen (piramides maken, koninkrijken opbouwen, uitvindingen doen). Maar verhalen zijn ook heel dwingend.

Een duidelijk voorbeeld is natuurlijk religie: het verhaal dat er een god is die bepaalt of we naar de hemel gaan of niet, laat grote groepen mensen met elkaar samenwerken. Door te zorgen dat ze zich allemaal houden aan dezelfde regels en normen. 

Ook het juridisch systeem werkt op die manier. Dat is namelijk gebaseerd mensenrechten. Maar ja, wat zijn mensenrechten? Je kunt ze niet zien, voelen, aanraken. 'Mensenrechten' is een intersubjectief concept: een verhaal dat alleen bestaat in onze verbeelding, en toch bepaalt hoe wij onze maatschappij inrichten.

Het meest succesvolle verhaal ooit bedacht en verteld door mensen, vindt Harari geld. Want het is het enige verhaal dat iédereen gelooft. Waar ter wereld je ook bent, in ruil voor het juiste papiertje kun je (bijna) alles krijgen wat je wil. Terwijl dat papier an sich geen enkele waarde heeft.

 
 

Zonder collectief geaccepteerde verhalen kan een menselijke maatschappij niet bestaan. We hebben die houvast nodig. Maar over de jaren hebben fictieve entiteiten (bedrijven, banken, landen, rechtssystemen, religies, etc) wel steeds meer macht gekregen. Zij bepalen tegenwoordig hoe we omgaan met de objectieve entiteiten (zoals huizen, bomen, rivieren, zeeën).

Fictie lijkt daarom soms belangrijker en bepalender te zijn dan realiteit (#fakenews). Terwijl het misschien wel andersom zou moeten zijn?

Boek Homo Deus hebben? Kijk hier.
In 2011 publiceerde Harari het boek Sapiens.


Wat maakt een verhaal tot een goed verhaal? Welke elementen zijn nodig? En wat is de rol van de verteller? In de rubriek goed verhaal, lekker kort komen verschillende voorbeelden voorbij van verhalen die op een of andere manier raken, prikkelen of blijven hangen.


"Ons verleden ligt net zo open als onze toekomst"

“Anekdotes tonen vaak iemands eigenaardigheid”